คู่มือเก็บและแจ้งชั่วโมง CPD สำหรับผู้ทำบัญชีและผู้สอบบัญชี (อัปเดต 2569)

CPD คืออะไร และทำไมนักบัญชีต้องเก็บ

CPD คือ การพัฒนาความรู้ต่อเนื่องทางวิชาชีพ ที่ต้องเก็บให้ครบทุกปีตามเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด

วิชาชีพบัญชีเปลี่ยนแปลงตลอด ทั้งมาตรฐานการบัญชี (TFRS) มาตรฐานการสอบบัญชี กฎหมายภาษี และเทคโนโลยี ผู้ทำบัญชี (ตามประกาศกรมพัฒนาธุรกิจการค้า) และผู้สอบบัญชีรับอนุญาต (ตามข้อบังคับสภาวิชาชีพบัญชี) จึงต้องอบรมเก็บชั่วโมง CPD ทุกปี เพื่อให้ความรู้ทันสมัยและคงคุณภาพงาน นี่ไม่ใช่แค่ “ทำให้ครบเพื่อพ้นผิด” แต่เป็นการลงทุนในความน่าเชื่อถือของตัวเอง และเป็นเงื่อนไขบังคับที่ทั้งผู้ทำบัญชีและผู้สอบบัญชีรับอนุญาตต้องปฏิบัติทุกปี

ผู้ทำบัญชี ต้องเก็บ CPD กี่ชั่วโมง

ตอบสั้น ๆ คือ ไม่น้อยกว่า 12 ชั่วโมงต่อปี โดยต้องมีบัญชี ≥ 6 ชั่วโมง และจรรยาบรรณ ≥ 1 ชั่วโมง

ตามประกาศกรมพัฒนาธุรกิจการค้า เรื่อง กำหนดคุณสมบัติและเงื่อนไขของการเป็นผู้ทำบัญชี พ.ศ. 2568 ข้อ 6 (4) ผู้ทำบัญชีต้องเก็บชั่วโมง CPD ไม่น้อยกว่า 12 ชั่วโมงต่อปีปฏิทิน โดยในจำนวนนี้ต้องมี เนื้อหาด้านการบัญชีไม่น้อยกว่า 6 ชั่วโมง และตามกฎใหม่ที่มีผล 1 มกราคม 2569 เนื้อหาด้านจรรยาบรรณของผู้ประกอบวิชาชีพบัญชีไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมง ส่วนที่เหลือเป็นเนื้อหาบัญชีหรือด้านอื่นที่เกี่ยวข้องได้

กรณีผู้ที่แจ้งเป็นผู้ทำบัญชีปีแรก หากนับจากวันที่กรมพัฒนาธุรกิจการค้ารับแจ้งจนถึงวันสิ้นปีปฏิทินมีเวลาเหลือน้อยกว่า 3 เดือน ให้เริ่มเข้ารับการพัฒนาความรู้ต่อเนื่อง (CPD) ในปีถัดไปได้ และสำหรับผู้แจ้งเป็นผู้ทำบัญชีรายใหม่ตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569 ต้องผ่านการทดสอบผ่านระบบ e-Accountant ของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (ข้อสอบปรนัย 60 ข้อ ผ่านที่ 60%) ส่วนผู้ทำบัญชีเดิมที่ยังคงสถานะผู้ทำบัญชีและไม่ขาดคุณสมบัติ ไม่ต้องทดสอบ

ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต (CPA) ต้องเก็บ CPD กี่ชั่วโมง

ตอบสั้น ๆ คือ ไม่น้อยกว่า 40 ชั่วโมงต่อปี แบ่งเป็นแบบทางการและไม่เป็นทางการ

ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตต้องเก็บ CPD รวม ไม่น้อยกว่า 40 ชั่วโมงต่อปีปฏิทิน โดยแบ่งเป็น:

• ชั่วโมงที่เป็นทางการไม่น้อยกว่า 20 ชั่วโมง ได้จากกิจกรรมที่สภาฯ ให้ความเห็นชอบ เช่น อบรมหรือสัมมนาในหลักสูตรที่สภาฯ เห็นชอบ ในจำนวนนี้ต้องมีเนื้อหาด้านบัญชีหรือสอบบัญชีไม่น้อยกว่า 10 ชั่วโมง และด้านจรรยาบรรณไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมง ส่วนที่เหลือเป็นด้านอื่นตามที่สภาฯ กำหนด
• ชั่วโมงที่ไม่เป็นทางการไม่น้อยกว่า 20 ชั่วโมง ตามหลักเกณฑ์ในประกาศของสภาฯ โดยนำชั่วโมงที่เป็นทางการส่วนที่เกิน 20 ชั่วโมงมานับเป็นชั่วโมงไม่เป็นทางการได้ (ข้อบังคับฯ ผู้สอบบัญชี พ.ศ. 2559 ข้อ 8 และข้อ 10 (2))

ผู้สอบบัญชีที่ได้รับใบอนุญาตเป็นปีแรก ให้นับจำนวนชั่วโมงตามสัดส่วนของจำนวนเดือนที่ได้รับใบอนุญาตในปีนั้น โดยไม่นับเศษของเดือน (ข้อบังคับฯ ผู้สอบบัญชี พ.ศ. 2559 ข้อ 10 วรรคสอง)

ชั่วโมงในหัวข้อนี้คือชั่วโมง CPD ที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตต้องเก็บหลังได้ใบอนุญาตแล้ว เป็นคนละเรื่องกับชั่วโมงฝึกหัดงานสอบบัญชีที่ผู้ขอรับใบอนุญาตต้องผ่านก่อน ซึ่งเกณฑ์หลักคือฝึกหัดงานอย่างน้อย 3 ปีและมีเวลาฝึกหัดงานรวมอย่างน้อย 3,000 ชั่วโมง

ต้องแจ้งชั่วโมง CPD ภายในเมื่อไหร่ (อัปเดตปี 2569)

ปี 2569 เป็นต้นไป ผู้ทำบัญชีต้องแจ้งภายในวันที่ 31 ธันวาคมของปีนั้น เร็วขึ้นกว่าเดิม

นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญของผู้ทำบัญชี ตามประกาศกรมพัฒนาธุรกิจการค้า เรื่อง กำหนดคุณสมบัติและเงื่อนไขของการเป็นผู้ทำบัญชี พ.ศ. 2568 ข้อ 6 (5) ซึ่งมีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 1 มกราคม 2569:

1. เดิม (ตามประกาศฉบับ พ.ศ. 2557 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2559 ซึ่งถูกยกเลิกแล้ว) ผู้ทำบัญชีแจ้งชั่วโมง CPD ได้ไม่เกินวันที่ 30 มกราคมของปีถัดไป
2. ใหม่ (ตั้งแต่ปี 2569) ผู้ทำบัญชีต้องแจ้งการพัฒนาความรู้ต่อเนื่อง ภายในวันที่ 31 ธันวาคมของปีที่อบรม

แปลว่าผู้ทำบัญชีต้องเก็บให้ครบและแจ้งให้เสร็จ “ภายในปีเดียวกัน” ไม่มีช่วงผ่อนผันต้นปีถัดไปเหมือนเดิมอีกแล้ว ส่วนผู้สอบบัญชี CPA ต้องยื่นหลักฐานชั่วโมงที่เป็นทางการต่อสภาฯ ภายในวันทำการสุดท้ายของปี ตามข้อบังคับสภาวิชาชีพบัญชี ว่าด้วยหลักเกณฑ์ และวิธีการเข้ารับการฝึกอบรมหรือเข้าร่วมประชุมสัมมนาของผู้สอบบัญชีรับอนุญาต พ.ศ. 2559 ข้อ 21 (1) (มีผลตั้งแต่ 1 มกราคม 2560) เกณฑ์วันของสองสถานะจึงไม่เหมือนกัน ผู้ทำบัญชีแจ้งได้ 2 ช่องทาง คือ ระบบงานผู้ทำบัญชี (e-Accountant) ของกรมพัฒนาธุรกิจการค้า หรือระบบ CPD ออนไลน์ของสภาวิชาชีพบัญชี และแจ้งได้ตั้งแต่อบรมแต่ละหลักสูตรเสร็จ ส่วนผู้สอบบัญชียื่นหลักฐานต่อสภาวิชาชีพบัญชีตามแบบและวิธีการที่สภาฯ กำหนด

ถ้าเก็บ CPD ไม่ครบ หรือแจ้งไม่ทัน จะเกิดอะไรขึ้น

ฝั่งผู้ทำบัญชีมีโทษปรับเป็นพินัยและต้องอบรมชดเชย ส่วนฝั่ง CPA ใบอนุญาตอาจถูกพักใช้หรือสิ้นผล

สำหรับ ผู้ทำบัญชี ชั่วโมง CPD ไม่ใช่คุณสมบัติของผู้ทำบัญชี แต่เป็นเงื่อนไขที่ต้องปฏิบัติหลังเป็นผู้ทำบัญชีแล้ว ชั่วโมงไม่ครบจึงไม่ได้ทำให้ขาดคุณสมบัติ แต่ถือเป็นการไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไข ซึ่ง มีโทษปรับเป็นพินัยตามกฎหมาย และต้องอบรมชดเชยชั่วโมงที่ขาด โดยตามกฎใหม่ปี 2569 ชั่วโมงชดเชยเมื่อรวมกันแล้ว ไม่เกิน 12 ชั่วโมง และต้องเป็นด้านบัญชีทั้งหมด (เปลี่ยนจากเดิมที่ชดเชยได้ถึง 24 ชั่วโมง) แล้วนำไปรวมเพิ่มกับชั่วโมงที่ต้องเก็บในปีถัดไป ส่วน ผู้สอบบัญชี CPA ถ้าเข้ารับการอบรมไม่ครบตามข้อบังคับ สภาวิชาชีพบัญชีอาจมีคำสั่งพักใช้ใบอนุญาตจนกว่าจะปฏิบัติตาม (พระราชบัญญัติวิชาชีพบัญชี พ.ศ. 2547 มาตรา 43) และถ้าสภาฯ ไม่ได้สั่งพักใช้ ใบอนุญาตเป็นผู้สอบบัญชีรับอนุญาตสิ้นผลลง (มาตรา 41 วรรคสอง (6)) ระหว่างถูกสั่งพักใช้ห้ามทำการสอบบัญชี (มาตรา 68) และหลังใบอนุญาตสิ้นผล ลงลายมือชื่อรับรองการสอบบัญชี รับรองเอกสาร หรือแสดงความเห็นในฐานะผู้สอบบัญชีไม่ได้ (มาตรา 37 ประกอบมาตรา 67) ฝ่าฝืนทั้งสองกรณีมีโทษจำคุกไม่เกินสามปี หรือปรับไม่เกินหกหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ถ้าอบรมไม่ครบหรือยื่นหลักฐานไม่ทันเพราะพฤติการณ์ที่จำเป็น ให้ทำหนังสือชี้แจงต่อคณะกรรมการสภาวิชาชีพบัญชีหรือผู้ซึ่งคณะกรรมการมอบหมายภายในหนึ่งเดือนนับจากวันที่พฤติการณ์นั้นสิ้นสุดลง (ข้อบังคับฯ ผู้สอบบัญชี พ.ศ. 2559 ข้อ 21 (1) และข้อ 22) และกรณีอบรมไม่ครบ สภาฯ ยังอาจสั่งพักใช้ใบอนุญาตและกำหนดเงื่อนไขให้ปฏิบัติได้ (ข้อ 22)

ข้อควรระวัง ในการเก็บชั่วโมง CPD/CPA

1. อย่าเผลอลืมกำหนดแจ้งชั่วโมง กำหนดเดิมของผู้ทำบัญชีคือ 30 ม.ค. ปีถัดไป แต่ตั้งแต่ปี 2569 ต้องแจ้งภายในวันที่ 31 ธ.ค. ของปีที่อบรม ส่วนผู้สอบบัญชีต้องยื่นหลักฐานชั่วโมงที่เป็นทางการภายในวันทำการสุดท้ายของปี
2. เก็บชั่วโมงครบแต่สัดส่วนไม่ถูก เช่น CPA เก็บครบ 40 ชั่วโมงแต่เนื้อหาบัญชี/สอบบัญชีไม่ถึง 10 ชั่วโมง หรือลืมเก็บจรรยาบรรณ 1 ชั่วโมง ก็ถือว่าไม่ครบเงื่อนไข
3. ไม่เก็บหลักฐานชั่วโมงที่เป็นทางการ ผู้สอบบัญชีต้องเก็บรักษาหลักฐานการพัฒนาความรู้ต่อเนื่องทางวิชาชีพที่เป็นทางการไว้ไม่น้อยกว่าหนึ่งปีนับจากวันที่ยื่นต่อสภาวิชาชีพบัญชี (ข้อบังคับฯ ผู้สอบบัญชี พ.ศ. 2559 ข้อ 21 (2))
4. เลือกหลักสูตรที่ไม่ได้รับการนับชั่วโมง ควรเลือกหลักสูตร/ผู้จัดที่สภาวิชาชีพบัญชีรับรองและนับชั่วโมงได้จริง
5. รอแจ้งรวบปลายปี ผู้ทำบัญชีแจ้งชั่วโมงได้ตั้งแต่อบรมแต่ละหลักสูตรเสร็จ จึงควรแจ้งทันทีหลังอบรมแต่ละหลักสูตร ไม่ต้องรอรวบปลายปี ส่วนการหาหลักสูตร ทางเลือกหนึ่งคือการอบรมออนไลน์ เพื่อเก็บชั่วโมง สะดวกและเก็บชั่วโมงที่ไหนก็ได้

ถ้ากำลังหาหลักสูตรออนไลน์ที่นับชั่วโมงได้ cpdclass มี 3 หลักสูตร คือ ความรู้พื้นฐานของระบบการควบคุมภายในสำหรับนักบัญชี (ด้านบัญชี 3 ชั่วโมง) ภาษีสรรพสามิตเบื้องต้นสำหรับนักบัญชีและผู้ประกอบการ (ด้านอื่น 4 ชั่วโมง) และ จรรยาบรรณของผู้ประกอบวิชาชีพบัญชี (ด้านจรรยาบรรณ 1 ชั่วโมง รับได้เมื่อซื้อพร้อมหลักสูตรอื่นในคำสั่งซื้อเดียวกัน) ทั้ง 3 หลักสูตรนับได้ทั้งผู้ทำบัญชีและผู้สอบบัญชี รวม 8 ชั่วโมง ซึ่งยังไม่ครบเกณฑ์ทั้งปีของทั้งสองสถานะ จึงต้องเก็บส่วนที่เหลือจากหลักสูตรอื่นด้วย รอบไตรมาส 4/2569 เปิดรับสมัครถึงวันที่ 18 ธันวาคม 2569 และต้องเรียนและสอบให้ผ่านภายในวันที่ 31 ธันวาคม 2569 หนังสือรับรองจะออกหลังเจ้าหน้าที่ตรวจภาพยืนยันตัวตนระหว่างเรียน จึงควรเรียนให้จบล่วงหน้าก่อนกำหนดแจ้งหรือยื่นหลักฐานชั่วโมงตามสถานะของตัวเอง ดูรหัสหลักสูตรและช่วงเวลาอบรมของแต่ละรอบได้ที่หน้าหลักสูตร

เปิดอ่านเอกสารต้นฉบับ: ข้อบังคับสภาวิชาชีพบัญชีว่าด้วยการฝึกอบรมของผู้สอบบัญชีรับอนุญาต พ.ศ. 2559, ข้อบังคับเรื่องเดียวกัน (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2565 และ พระราชบัญญัติวิชาชีพบัญชี พ.ศ. 2547

บทความนี้เรียบเรียงจากข้อบังคับสภาวิชาชีพบัญชี ประกาศและเอกสารคำถาม-คำตอบของกรมพัฒนาธุรกิจการค้าที่เกี่ยวข้อง ณ ปี 2569 ทั้งนี้หลักเกณฑ์และกำหนดเวลาอาจมีการปรับปรุง แนะนำให้ตรวจสอบข้อมูลล่าสุดที่สภาวิชาชีพบัญชี (tfac.or.th) และกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (dbd.go.th) ก่อนดำเนินการ